Zbigniew Ostroróg – Gorzeński (1869 – 1926)


Gorzeński Zbigniew

Zbigniew - dowódca jarocińskich oddziałów powstańczych, zasłużony kontynuator patriotycznych tradycji śmiełowskiego rodu Ostrorogów Gorzeńskich. Jego ojciec Stanisław ( 1836-1898) otrzymał w 1866 r. – wykupiony przez matkę z rąk niemieckich – majątek Tarce.

Wybudował tutaj w 1871 r. pałac wg projektu arch. Stanisława Hebanowskiego. Wokół pałacu założony został park o charakterze krajobrazowym, który został połączony z lasem. Właściciel Tarzec Stanisław Gorzeński ożenił się z Elżbietą Węsierską (1849 – 1916), z którą miał dwóch synów: Zbigniewa ( 1869-1926) i Ludwika (1875 – 1916).

Gorzeński Zbigniew Ostatni potomek (w linii męskiej) Ostrorogów – Gorzeńskich – Zbigniew - urodził się 15 lutego 1869 r. we Lgowie k. Śmiełowa. Po ukończeniu szkoły średniej w Jarocinie studiował rolnictwo na Uniwersytecie Berlińskim. Służbę wojskową w armii pruskiej w pułku ułanów w Miliczu odbył w latach 1902-03 i został mianowany podporucznikiem. Po śmierci ojca (1898) odziedziczył Tarce i mieszkał tutaj z matką i młodszym bratem. W 1913 r. gospodarował w Tarcach oraz folwarku Janów na 1946 ha oraz Cykowie i folwarku Cykówko na 671 ha i Wielkim Sepnie na 368 ha.(Jan Jajor, Gorzeńscy, w: Południowa Wielkopolska, 1981 nr 8, s. 6).

Zbigniew Gorzeński ożenił się w 1901 r. z Anielą Biegańską (1875 – 1920), małżeństwo było bezdzietne. Żona często chorowała i wyjeżdżała w celach leczniczych do Francji. Była fundatorką figury Matki Boskiej z Lourdes, która została usytuowana blisko źródełka (owianego miejscowymi legendami) w tarzeckim lesie.

Zbigniew Gorzeński popierał działalność polskich towarzystw i organizacji, które działały na Ziemi Jarocińskiej pod koniec XIX i na początku XX w. a w szczególności Towarzystwo Czytelni Ludowych, „Sokół’’, Poznańskie Towarzystwo Pomocy Naukowej, Skauting, Towarzystwo Śpiewacze. Wzbogacał -odziedziczony po ojcu –księgozbiór i galerię obrazów, (ale w większości bogata biblioteka śmiełowska po Zygmuncie Ostrorogu Gorzeńskim ( zm. 1889) znalazła się u Taczanowskich w Szypłowie).

Pomógł w budowie katolickiej Szkoły Powszechnej w Tarcach, która została otwarta 7 maja 1914 r. Od 1918 r. pełnił funkcję przysięgłego w Sądzie Okręgowym w Ostrowie Wlkp. wspólnie z dr. Bogumiłem Hebanowskim z pobliskiego Brzóstkowa. Kontynuował opiekę nad zwierzętami– w założonym przez ojca– w tzw. Zwierzyńcu w Tarcach ( powierzchnia lasu ponad 200 ha). Był gorliwym myśliwym i wyróżniał się w pracach Towarzystwa Łowczego w Wielkopolsce. Często wyjeżdżał na polowania w góry.

Pod koniec I wojny światowej ożywiła się działalność polskich organizacji politycznych na Ziemi jarocińskiej. W nocy z 8/9 listopada 1918 r. utworzona została w jarocińskich koszarach – inicjatywy polskiej organizacji konspiracyjnej „JEDNOŚĆ’’ – Rada Żołnierska, przekształcona później w Radę Robotniczo-Żołnierską, która po kilku dniach przejęła władzę administracyjną, polityczną i wojskową w Jarocinie. W dniu 11 listopada 1918 r. powstał w koszarach jarocińskich polski oddział wojskowy. W dniu 29 listopada 1918 r. udała się do Tarzec delegacja „JEDNOŚCI’’ i zaproponowała Zbigniewowi Gorzeńskiemu objęcie dowództwa nad oddziałem polskim. Na wiecu wojskowym w Jarocinie jednogłośnie wybrano Gorzeńskiego na dowódcę. Był honorowym członkiem „JEDNOŚCI’’.

Wzrost oddziałów polskich przyczynił się do rozlokowania ich terenie celem strzeżenia granicy nad Prosną w rejonie Robakowa, Żernik, Żerkowa, Kretkowa do Pogorzelicy. Jednocześnie ochotnicy odbywali tutaj szkolenie wojskowe. Wielu ochotników przybywało do Tarzec. W parku i lesie odbywały się spotkania jarocińskich oddziałów ( pamiętne zdjęcie ze spotkania przed Bożym Narodzeniem 23 grudnia 1918 r.).

W dniu wybuchu powstania – 27 grudnia 1918 r. – Zbigniew Gorzeński z grupą jarociniaków był w Poznaniu na uroczystym powitaniu I.J. Paderewskiego. Po przyjeździe z Poznania postawił w stan pogotowia cały jarociński oddział i uczestniczył we wszystkich działaniach powstańczych. Rekwirował niemieckie tabory kolejowe na stacji w Jarocinie. Wysyłał jarocińskie oddziały wojskowe na pomoc do Ostrowa, Krotoszyna i Zdun. Kompanie jarocińskie walczyły na wszystkich frontach powstania m.in. od 4 stycznia 1919 r. w rejonie Nakła i Mroczy, 6/7 stycznia pod Ślesinem, 11 stycznia pod Szubinem i Rynarzewem a na froncie zachodnim pod Nowym Dworem i Zbąszyniem, Rawiczem i Miejską Górką. (Marek Sobczak, Wysiłek zbrojny Ziemi Jarocińskiej w okresie Powstania Wielkopolskiego 1918-1919, w: Zapiski Jarocińskie, 1983 nr 3 i 4).

W związku z utworzeniem w dniu 7 stycznia 1919 r. Okręgów Wojskowych przez Naczelne Dowództwo Powstania – mjr Stanisław Taczak – mianował Zbigniewa Gorzeńskiego dowódcą VI Okręgu Wojskowego z siedzibą sztabu w Jarocinie, gdzie objął dowództwo Frontu Południowego a później po reorganizacji komendantem etapu OW III w Jarocinie. Był współorganizatorem 11 pułku strzelców wielkopolskich. Od 24 marca 1920 r. na własną prośbę (ze względu na zły stan zdrowia) przeszedł do rezerwy jako kapitan a 28 maja 1921 r. awansowany do stopnia majora. Za walki powstańcze odznaczony został 2 kwietnia 1921 r. Krzyżem Virtuti Militari kl. V. (Bogusław Polak, Ostroróg-Gorzeński Zbigniew (1869-1926), w: Słownik biograficzny Wielkopolski Południowo-Wschodniej – Ziemi Kaliskiej” t. I. Kalisz 1998).

Po zakończeniu walk powstańczych osiadł w swym majątku tarzeckim i zajął się sprawami rolnymi i społecznymi. W dniu 15 stycznia 1922 r. byli uczestnicy powstania 1918/19 utworzyli w Jarocinie Towarzystwo Powstańców. Prezesem został Wojciech Pilarczyk, a komendantem Zbigniew Gorzeński. W dniu 20 listopada 1922 r. Rada Miejska przyznała Zbigniewowi Gorzeńskiemu tytuł Honorowego Obywatela Miasta Jarocina. Aktywnie włączył się w budowę Pomnika Wolności w Jarocinie. Kilkakrotnie spotkał się z rzeźbiarzem Władysławem Marcinkowskim w 1922 r. w celu omówienia projektu pomnika oraz jego usytuowania na jarocińskim Rynku ( na placu od wlotu ul. Św. Ducha). Na barokowym cokole stał dobosz – powstaniec, który budził Polaków do walki. Ze względów finansowych w kraju nie doszło do wystawienia pomnika, natomiast wmurowano tablicę pamiątkową na murze kościoła św. Marcina ( 3. 05.1923 r.). Natomiast pomnik ten stanął w Śremie.

Corocznie był współorganizatorem uroczystości z okazji rocznicy wybuchu Powstania Wielkopolskiego 1918-1919. Popierał wszelkie inicjatywy Zarządu Towarzystwa Powstańców w Jarocinie, któremu prezesował Józef Borecki (1900-1939).

W okresie międzywojennym park w pobliżu szpitala – gdzie mieściła się siedziba Dowództwa Sztabu VI Okręgu Wojskowego ( obecnie Przychodnia Zdrowia w Jarocinie) od 1923 r. nosił nazwę im. Zb. Gorzeńskiego. Obecnie jedna z ulic Jarocina nosi nazwę naszego Bohatera. Popierał i uczestniczył w pracach jarocińskiego „Sokoła’’ oraz wspierał Kurkowe Bractwo Strzeleckie w Jarocinie, którego był honorowym członkiem ( od 1925 r.).

W kwietniu 1926 r. „Gazeta Jarocińska’’ doniosła o chorobie Gorzeńskiego. Zmarł 12 czerwca 1926 r. w Tarcach. Po uroczystościach pogrzebowych w parafialnym kościele w Wilkowyi, trumnę złożono w rodzinnym grobowcu we Lgowie. Starym zwyczajem szlacheckim nad trumną ostatniego z rodu (w linii męskiej) złamano miecz, tarczę i pieczęć herbową. Zgodnie z testamentem majątek w Tarcach przejął krewny Gorzeńskiego dr Zdzisław Skarżyński.

Z okazji 70. Rocznicy Powstania Wielkopolskiego 1918/19 został postawiony grobowiec Zbigniewa Gorzeńskiego. Wówczas na płycie grobowej został wmurowany medalion dowódcy wg projektu Wiesława Grygiela. (Po kilku latach medalion został przez kogoś zabrany). Komitet Obchodu 90. Rocznicy Powstania Wielkopolskiego 1918/19 w Jarocinie i żerkowskie władze samorządowe poczyniły starania o odnowienie grobu z nowym medalionem i Wielkopolskim Krzyżem Powstańczym. Medalion i krzyż wykonał rzeźbiarz Piotr Masztalerz, absolwent Akademii Sztuk Pięknych z Poznania.

Doniosła uroczystość odbyła się w kościele lgowskim 15 lutego 2009 r. z okazji 140 rocznicy urodzin Zbigniewa Gorzeńskiego licznym udziałem parafian i władz samorządowych Żerkowa i powiatu jarocińskiego. Delegacje złożyły kwiaty na grobie Dowódcy jarocińskich oddziałów powstańczych.

15 lutego 2009 - Foto-relacja (www.zerkow.pl)

Dla upamiętnienia zasług Zbigniewa Gorzeńskiego - dzięki inicjatywie mieszkańców Tarzec – została odsłonięta w dniu 23 maja 1999 r. pamiątkowa tablica. Obecnie głaz z tablicą pamięci, czeka na nowe usytuowanie w związku z renowacją pałacu i parku w Tarcach.

Tekst: Jan Jajor